Drevni mitovi opisuju kako je planinski vrh Atos nastao u borbi drevnih bogova – po legendi, na Zevsovog brata Posejdona titan Atos iz Trakije bacio je ogromnu stenu koja ga je promašila i pala u more, a deo koji se kao planina izdigao visoko iznad talasa je nazvan titanovim imenom

 

Pogled sa mora - poluostrvo Atos i istoimena planina

Pogled sa mora – poluostrvo Atos i istoimena planina

Sveto tlo poluostrva Atos pruža se kao dug vitak prst od šezdeset kilometara ka jugoistoku u plavetnilo Egejskog mora. S kopnom je spojeno zemljouzom kod Provlake, što je grčka verzija starog srpskog toponima Prevlaka, jednog od mnogih koja svedoče o Srbima koji su živeli na Halkidiku. Tlo se zatim naglo uspinje na 500 metara visine planine Velika Straža, na grčkom Megali Vigla, od koje se nastavlja stenski masiv s vrhovima koji se nižu kao pršljenovi duž ose poluostrva. Na samom jugu kamena „kičma“ se naglo izdiže u oštri sivi rog vrha Atos 2.033 metra nad morem, koje su Heleni nazvali Egejsko. Srbi mu dadoše ime Belo zbog silnih talasa koji se lome na liticama i hridima u podnožju silne planine i snažnih struja koje vitlaju fini beli pesak koji vodi daje mlečnu boju.

Beo odsjaj pučini daje i odbljesak vrha Atosa koji je veliki deo godine pod snegom a neprestano je okružen velikim oblacima koji se cepaju na njegovim oštrim grebenima. Na vrhu se nalazi crkvica i metalni krst pričvršćen šipkama duboko zabijenim u kamen zbog olujnih vetrova koji ovde šibaju.

Borba starih i novih božanstava

Legende kažu da se na tom mestu u predhrišćansko vreme nalazio zlatni hram Zevsa „munjobije“ čiji se bljesak video iz celog helenskog sveta, od Helesponta do Makedonije. Taj hram je bio simbol pobede mladih helenskih bogova s Olimpa, predvođenih Zevsom, Posejdonom i Hadom nad starim božanstvima Titanima, koje je predvodio njegov otac Hron.

Masivi Atosa - planinara ima tokom cele godine

Masivi Atosa – planinara ima tokom cele godine

Prema drevnim mitovima poluostrvo Atos je nastalo upravo u Titanomahiji – borbi starih i novih božanstava. Po jednoj verziji, na Zevsovog brata Posejdona je titan Atos iz Trakije bacio ogromnu stenu koja ga je promašila i pala u more, a deo koji se kao planina izdigao visoko iznad talasa nazvan je titanovim imenom. Po drugoj verziji Posejdon je bio bacač stene koja je poklopila i sahranila titana Atosa pa je postala spomenik pobede nove olimpijske religije. Na šumovitom poluostrvu neobično bogatom vodom i sa zdravom klimom hramovi su bili podignuti Apolonu, helenskom božanstvu svetlosti, muzike, medicine, proricanja i umetnosti, kao i brojna svetilišta njegove sestre bliznakinje device Artemide, boginje lova i divljine. Istoričari mitologije kažu da se iza ovog imena iz helenskog panteona krije drevno mediteransko božanstvo, zaštitnik prirode i da su hramovi olimpijskih božanstava verovatno načinjeni na temeljima još starijih.

Lako je iz toga zaključiti da je tlo Atosa odvajkada smatrano svetim i razumeti zašto je helenski svet verovao da nema slučajnosti što se baš na liticama pod njegovim vrhom u proleće 492. pre Hrista slomio veliki persijski osvajački pohod . Do tada je zet cara Kserksa je uspešno pokoravao grčke gradove-države od Male Azije do Peloponeza, a sreća se preokrenula kad je persijska flota pokorila Tasos. Tad su se na brodove ukrcale kopnene trupe i zaplovile je duž obale do Akanta u Halkidi, a od Akanta prema Atosu.

Kserksovi porazi

Kad je persijska flota stigla do samog vrha poluostrva, u senku moćne planine, podigla se strahovita oluja koja je o strme obale i hridi razbila 300 brodova a u talasima je živote izgubilo 20.000 persijskih mornara i vojnika. To je zaustavilo pohod, a sledeće godine Persijanci su doživeli prvi veliki kopneni poraz na Maratonu. Deset godina kasnije persijski car Kserks je pokrenuo novi pohod a dotle su njegovi špijuni utvrdili da su morske struje oko Atosa izuzetno čudne i da štite poluostrvo na kome je veoma teško ne samo pristati, već i oploviti ga. Da bi izbegao da mu flota ponovo potone na hridima Svete gore Kserks je naredio da se na najužem delu zemljouza, Provlaci, prokopa kanal kojim bi prošli brodovi. Faraonski radovi su trajali tri godine i persijsku brodovi su se napokon bezbedno provukli, ali Kserks je posle kopnenog debakla na Termopilima doživeo i pomorski, kad su mu ratni brodovi helenskog saveza uništili celu flotu u čuvenoj bici kod Salamine.

Gužva na vrhu  - planinari, hodočasnici, avanturisti...

Gužva na vrhu – planinari, hodočasnici, avanturisti…

Geografi i istoričari tog doba zabeležili su imena šest nezavisnih malih gradova na Atosu: Dion, Tisos, Kleonai, Akrotoi, Hiradrus i Olofiks. Savremeni naučnici smatraju da su te antičke naseobine bile mesta gde su u hrišćansko doba podignuti prvi manastiri. Naime atoski gradići mogli su da budu podignuti samo na malim delovima poluostrva gde postoji obradivo zemljište, dok su na visijama čuvali stoku. Kraj malih luka preko kojih se komuniciralo sa svetom nalazio se javni deo grada sa trgom, hramom, skupštinom i vežbalištem.

Rušenje kipova

Atos posle 348. pre nove ere postaje deo velike helenske države koju je je ujedinio Filip Makedonski, a iz tog vremena vladavine njegovog sina Aleksandra Velikog sačuvano je veoma interesantno predanje o vladaru koji je pobedio sujetu. Naime, izvesni arhitektaudvorica po imenu Stasikrat ili Deinokrat došao je na Aleksandrov dvor i predložio da se masiv vrha Atosa iskleše kao poluležeća figura Aleksandra u čijoj bi jednoj šaci bio grad, a u drugoj izvor. Veliki osvajač je odbio ulizički predlog podsećajućida je potomstvu već ostavljen dokaz o vladarskoj nadmenosti prokopavanjem kanala na krajnjem severu poluostrva”.

Od 168. pre nove ere Atos, kao i čitava Makedonija potpada pod vlast Rimljana. Od 3. veka n.e. Atos se nalazi u sastavu istočnog dela Rima, a u to vreme u čitavom tom području vrlo brzo širi se hrišćanstvo. Naučnici kažu da u sledećim vekovima dolazi do tajanstvenog raseljavanja stanovništava s poluostrva o kome nije ostalo pisanih svedočanstava.

Neponovljive prirodne lepote Atosa

Neponovljive prirodne lepote Atosa

Hrišćansko predanje nestanak gradova objašnjava Božjom voljom da celo poluostrvo postane Bogorodičina gradina namenjena monasima.

To se desilo kad je Bogorodica nakon Hristovog vaskrsenja u pratnji Svetog Jovana krenula na Kipar u posetu vasksrslome Lazaru iz Vitanije koji je tamo bio episkop. Velika bura je odnela odvukla je brod na istočnu obalu Atosa na mesto današnje luke manastira Iviron gde se tada nalazio gradić Kleonai i Apolonovo svetilište. Kad je Bogorodica stupila na tlo paganski kipovi i svetilišta su se zaljuljali i srušili, a u bljesku i grmljavini nestao je Zevsov hram na vrhu Atosa.

Videvši u ovome proviđenje Božje, paganski narod primi veru Hristovu a na mestu paganskog hrama podigoše drveni hrišćanski manastir Sveti Kliment”, navode hrišćanski pisci. Oni navode da je Hristos uslišio molbu Bogorodice i darovao joj Svetu goru za njen vrt pobožnosti i molitve, u koji su odmah počeli da dolaze monasi pustinjaci koji su u divljini Atosa daleko od sveta živeli u malim naseobinama ne mareći ni za šta materijalno i ne ostavljajući građevine koje bi svedočile o tom dobu. Arabljanski gusari koji su od ranog srednjeg veka terorisali priobalne gradove verovatno su doveli od egzodusa civilnog stanovništva i pretpostavlja se da je na Atosu preostala tek šačica isposnika koja je živela u divljini.

Monaški od 885. godine

Ipak i ozbiljni teolozi priznaju da je to doba tajanstveno i navode da su tek od 7. veka postoje zapisi o svetim Petru Atonskom i Jeftimiju Solunskom koji su se podvizavali na Svetoj Gori. Za njima je došlo mnoštvo isposnika koji su iz egipatskih, sirijskih i maloazijskih monaških zajednica pobegli od islamskih osvajanja i sklonili se u veličanstvenu i surovu Svetogorsku pustinju u podnožju vrha Atos. „Politički nepodobni“ monasi iz gradova Romejskog carstva stižu naročito u vreme 8. i 9. veka, kad ikonoborački carevi zabranjuju poštovanje ikona i uništavaju ih. Oni u pećinama na nedostupnim liticama čuvaju spasene ikone sve do Vaseljenskog sabora kad je potvršeno drevno učenje crkve o svetosti rukotvorenih slika koje su načinili ljudi nadahnuti Bogom. Romejski car Vasilije Prvi izdaje ukaz 885. da Atos pripada isključivo monasima, a pastirima i drugim svetovnjacima se uskraćuje boravak. Njih nisu zanimali antički gradovi i hramovi koji su su krunili i urušavali, ali lepo obrađeni kamen od desetog veka počinje da se ugrađuje u zidove manastira monaške republike koja i danas traje živeći po zakonima starijim od 1.100 godina.

Obesne pastirice

Do 11. veka prisustvo pastira- vlaha na Atosu je još tolerisano, a onda je vaseljenski patrijarh preporučio da im se prisustvo strogo zabrani, a jedan od razloga je to što su obesne pastirice izazivale i uznemiravale monahe, pa su neki i podlegli iskušenju. Negde u to vreme je zabranjen i pristup golobradim momcima i ćosavim muškarcima, koji se danas u praksi toleriše kad je reč o poklonicima koji u ogromnom broju dolaze na Svetu goru, ali u jednom manastiru mogu da provedu najviše dva dana.

Do svetlosti preko ponora

Danas, isposnici nalik čuvenim svetogorskim monasima isihastima koji su provodili život u duhovnoj vežbi i traženju božanskih energija žive u malom broju u Svetogorskoj pustinji, koju čine vrh Atosa, njegove sevroistočne padine, Akratos i sama pustinja.

Čak i najstriji pustinjaci koji ne napuštaju svoja staništa koja kao lastina gnezda vise nad provalijama penju se na vrh Atosa bar jednom godišnje, a obavezno na Preobraženje jer je za pravoslavce vrh Svete gore jednako svet kao i gora Tavor gde se Hrist preobrazio u čistu svetlost pred apostolima, potvrdivši se kao sin Božji. U potragu za tom svetlošću oni idu stazama punih strmoglavih padova i skoro vertikalnih uspona, čas ide ivicom ponora, čas uskim usecima među stenama.

Sveti Sava – bosonogi planinar

Iako “sveti vrh Atonski” pripada najstarijem manastiru Velikoj lavri, najviše je predanja o ljubavi Svetog Save prema ovom mestu. On je kao mladi monah voleo da bosonog ide kamenim stazama koje cepaju i najčvršću obuću noseći hleb isposnicima u Svetogorskoj pustinji, diveći se onima koji “stanujući na visokim gorama imađahu nebo za crkvu gledajući Hrista u duši naslikana. Siti čistoga i mirisnoga vazduha bezbrižnošću uvek veseli i takoreći željom i Bogu vrlo uzvišeni nad zemljom”. Savin biograf Teodosije zabeležio je sreću mladog monaha kad je od igumana dobio dozvolu da se popne “na davno željeni Aton”. Na sveti vrh popeo se bosonog i proveo je celu noć u molitvi pod blistavim zvezdama zahvaljujući Bogu “što ga je udostojio uzlaska”.

Tekst i fotografije: Boris Subašić

Pogled sa 2033 metra nadmorske visine

Pogled sa 2033 metra nadmorske visine